ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪೋತ್ಸವ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಬೇಗನೆ ಸಂಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಸಂಜೆ ವೇಳೆಯೇ ಕತ್ತಲು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳ ಆವಳಿ ಅಂದರೆ ಸಾಲು ಸಾಲು ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಚಳಿಗಾಲ ಆರಂಭವಾಗುವುದೂ ಈ ಹಬ್ಬದ ಋತುಮಾನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಆಚರಣೆ

ದೀಪಾವಳಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಹಬ್ಬ. ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವವು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಆಚರಣೆಯೂ ಹಲವು ಭೂಭಾಗಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿತು. ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಬರ್ಮಾವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿವೆ. ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮದ ಆಶಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲೂ ದೀಪಾವಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ

ದೀಪಾವಳಿಯ ಆಚರಣೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಜೈನರು ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಮಹಾವೀರರ ನಿರ್ವಾಣದ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಇದು ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆಯ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ. ವರ್ಷವಿಡೀ ಧನಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದ್ದರೆ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ವೈರಾಗ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ದಾನ, ಉಪವಾಸ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರು ಕೇದಾರ ಗೌರಿ ವ್ರತವನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ವ್ರತವಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಹಲವು ಪಂಗಡಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸಿಖ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪಾವಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ಐದು ದಿನಗಳ ಸಂಭ್ರಮದ ದೀಪಾವಳಿ

ಇಂದು ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಇದು ಐದು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ದಿನ ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ, ಎರಡನೇ ದಿನ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ, ಮೂರನೇ ದಿನ ದೀಪಾವಳಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ದಿನ ಯಮದ್ವಿತೀಯ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿನಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಪೌರಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವಿದೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ದೀಪಾವಳಿ ಕೇವಲ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಅಥವಾ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಆರಾಧನೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಜೈನರು, ಬೌದ್ಧರು, ಸಿಖ್ಖರು ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂಗಳವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಈ ಪುರಾತನ ಹಬ್ಬವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನಿಂದ ನಾಡಿನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಕಿನ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಪಸರಿಸುವ ದೀಪಾವಳಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಬೆಳಕು ಮೂಡಿಸಲಿ ಎಂಬುದೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಶಯ.